Veel te weinig mensen stellen zich de cruciale vragen van onze tijd: waarom lijken we als samenleving steeds minder te zeggen hebben over de cruciale economische vraagstukken en hebben we al dertig jaar lang te maken met neoliberaal afbraak-beleid en waarom is niet langer toenemende welvaart? Wanneer mainstream commentatoren zich al deze vragen stellen komen ze niet verder dan een dooddoener als ‘globalisering’. Wolfgang Streeck probeert juist de bovenstaande vragen te beantwoorden en komt met een historische analyse over de diepere oorzaken van de huidige crisis. De losstaande feiten van de oorzaken waren voor mij niet nieuw, die had ik allemaal al eens ergens eerder gehoord. Maar Streeck plaatst het allemaal wel in een overtuigend narratief dat tot op zekere hoogte wel nieuw is. Het is ook een verhaal dat vrij makkelijk is over te brengen naar een groter publiek en dat ansich is erg waardevol.

**Sociale vrede op krediet**

Streeck richt zich op het democratisch kapitalisme van het ‘Westen’ en hoe de crisis steeds wordt uitgesteld. Hoewel een land als de Verenigde Staten vaak een voorhoede rol opneemt, is de onderliggende dynamiek in vrijwel alle Westerse landen hetzelfde, ook voor bijvoorbeeld de Scandinavische landen, zo illustreren de talloze grafieken en tabellen. Het verhaal begint met het ‘postwar settlement’ dat na de tweede wereldoorlog onder dreiging van het communisme totstand kwam kwam, met een interventionistische overheid die de markt disciplineerde en zorgde voor toenemende welvaart en voorzieningen, wat we dus het ‘democratisch kapitalisme’ zouden kunnen noemen. Dit leidde tot ongekende groei en welvaart, maar eind jaren ‘60 begon de economische groei terug te lopen. Werkers waren in de jaren ‘70 echter nog militant en bleven loonsverhogingen en stijgende voorzieningen eisen, waarmee het verdelingsconflict tussen wat Streeck ‘winstafhankelijken’ en ‘loonafhankelijken’ noemt weer op de voorgrond kwam. Hierop begon het Kapitaal investeringsmiddelen in te trekken. Om de sociale vrede te bewaren stuurden overheden aan op een monetair beleid dat groeiende lonen mogelijk bleef maken, met enorme inflatie tot gevolg. Mede dankzij de oliecrisis stagneerde de groei ondanks inflatie; met het zogenaamde ‘stagflation’ als gevolg.

Halverwege de jaren ‘70 begon het Kapitaal het neoliberale project van deregulering en liberalisering om daarmee de interveniërende overheid terug te dringen en de markt weer het primair economisch allocatiemechanisme te maken. Onder het voortouw van Reagan en Thatcher brak men met de inflatie door de te rente te verhogen met stijgende werkloosheid tot gevolg, wat op de langere termijn de kracht van vakbonden en stakingen verder ondermijnde. De sociale vrede werd vervolgens gekocht door de (schulden-)staat, overheden staken zich massaal in de schulden om te voldoen aan de sociale zekerheid (waarop door de hogere werkloosheid vaker een beroep opgedaan werd).

De kapitalistische vrede was hiermee echter tijdelijk en niet duurzaam verlengt. In de jaren ‘90 begonnen regeringen zich steeds drukker te maken over hun schuldenlasten en vroegen schuldeisers zich af of staten hun schulden nog wel terug konden betalen. Onder Clinton ging men ertoe over om de begroting weer sluitend te maken. De meeste andere Westerse landen volgden het voorbeeld van de Verenigde Staten, al dan niet tot de orde geroepen door het IMF of de OESO. Maar nog steeds moest de sociale vrede bewaard worden. Deze werd nu gekocht door de groei van particuliere schulden, door middel van krediet voor consumenten (de proliferatie van creditcards), maar ook door hypotheken. Dit hielp natuurlijk ook om consumptie te bevorderen en daarmee de gevaarlijke achteruitgang van vraag tegen te gaan. De particuliere schuldopbouw is de derde (en tot nog toe laatste) manier waarop de sociale vrede kunstmatig in stand gehouden wordt. De particuliere schuldenlast steeg niet alleen gigantisch in de Verenigde Staten en Groot Brittannië, maar dus ook in de Scandinavische landen.

Er is kortom al 40 jaar lang een telkens uitgestelde crisis van het democratisch kapitalisme. Inflatie, staatsschulden en particuliere schulden zijn de drie op elkaar volgende ingezette methodes geweest voor groei- en welvaartsillusies, waarmee steeds tijdelijk tijd werd gekocht. Het is sociale vrede op krediet geweest. Neoliberale hervormingen bepaalden ook de voorwaarden van alle drie overgangen, ten koste dus van de loonafhankelijke bevolking. Het einde van de inflatie was het begin van de tot de dag van vandaag aanhoudende structurele werkloosheid (en daarmee een gedeeltelijke verklaring voor de zwakte van de vakbonden). Vervolgens leidde het terugdringen van de overheidsschulden in de jaren ‘90 tot bezuinigingen en de privatisering van overheidsdiensten. En met de particuliere schuldopbouw zien we het verlies aan spaargeld, verdere bezuinigingen en een nieuwe generatie die opgroeit met schulden. De hervormingen van de afgelopen veertig jaar komen neer op een definitieve poging om de kapitalistische economie en de markt te bevrijden van de massademocratie die deel uit maakte van het postwar settlement. Het lijkt er nu op dat het kapitalisme het nu zonder vredesformule moet doen van het op krediet gefinancierd consumentisme. Continue reading