Wolfgang Streeck en de uitgestelde crisis van het Democratisch Kapitalisme

Wolfgang Streeck in het bezette Maagdenhuis

Wolfgang Streeck in het bezette Maagdenhuis, zie de hele lezing hier.

Veel te weinig mensen stellen zich de cruciale vragen van onze tijd: waarom lijken we als samenleving steeds minder te zeggen hebben over de cruciale economische vraagstukken en hebben we al dertig jaar lang te maken met neoliberaal afbraak-beleid en waarom is niet langer toenemende welvaart? Wanneer mainstream commentatoren zich al deze vragen stellen komen ze niet verder dan een dooddoener als ‘globalisering’. Wolfgang Streeck probeert juist de bovenstaande vragen te beantwoorden en komt met een historische analyse over de diepere oorzaken van de huidige crisis. De losstaande feiten van de oorzaken waren voor mij niet nieuw, die had ik allemaal al eens ergens eerder gehoord. Maar Streeck plaatst het allemaal wel in een overtuigend narratief dat tot op zekere hoogte wel nieuw is. Het is ook een verhaal dat vrij makkelijk is over te brengen naar een groter publiek en dat ansich is erg waardevol.

Sociale vrede op krediet

Streeck richt zich op het democratisch kapitalisme van het ‘Westen’ en hoe de crisis steeds wordt uitgesteld. Hoewel een land als de Verenigde Staten vaak een voorhoede rol opneemt, is de onderliggende dynamiek in vrijwel alle Westerse landen hetzelfde, ook voor bijvoorbeeld de Scandinavische landen, zo illustreren de talloze grafieken en tabellen. Het verhaal begint met het ‘postwar settlement’ dat na de tweede wereldoorlog onder dreiging van het communisme totstand kwam kwam, met een interventionistische overheid die de markt disciplineerde en zorgde voor toenemende welvaart en voorzieningen, wat we dus het ‘democratisch kapitalisme’ zouden kunnen noemen. Dit leidde tot ongekende groei en welvaart, maar eind jaren ‘60 begon de economische groei terug te lopen. Werkers waren in de jaren ‘70 echter nog militant en bleven loonsverhogingen en stijgende voorzieningen eisen, waarmee het verdelingsconflict tussen wat Streeck ‘winstafhankelijken’ en ‘loonafhankelijken’ noemt weer op de voorgrond kwam. Hierop begon het Kapitaal investeringsmiddelen in te trekken. Om de sociale vrede te bewaren stuurden overheden aan op een monetair beleid dat groeiende lonen mogelijk bleef maken, met enorme inflatie tot gevolg. Mede dankzij de oliecrisis stagneerde de groei ondanks inflatie; met het zogenaamde ‘stagflation’ als gevolg.

Halverwege de jaren ‘70 begon het Kapitaal het neoliberale project van deregulering en liberalisering om daarmee de interveniërende overheid terug te dringen en de markt weer het primair economisch allocatiemechanisme te maken. Onder het voortouw van Reagan en Thatcher brak men met de inflatie door de te rente te verhogen met stijgende werkloosheid tot gevolg, wat op de langere termijn de kracht van vakbonden en stakingen verder ondermijnde. De sociale vrede werd vervolgens gekocht door de (schulden-)staat, overheden staken zich massaal in de schulden om te voldoen aan de sociale zekerheid (waarop door de hogere werkloosheid vaker een beroep opgedaan werd).

De kapitalistische vrede was hiermee echter tijdelijk en niet duurzaam verlengt. In de jaren ‘90 begonnen regeringen zich steeds drukker te maken over hun schuldenlasten en vroegen schuldeisers zich af of staten hun schulden nog wel terug konden betalen. Onder Clinton ging men ertoe over om de begroting weer sluitend te maken. De meeste andere Westerse landen volgden het voorbeeld van de Verenigde Staten, al dan niet tot de orde geroepen door het IMF of de OESO. Maar nog steeds moest de sociale vrede bewaard worden. Deze werd nu gekocht door de groei van particuliere schulden, door middel van krediet voor consumenten (de proliferatie van creditcards), maar ook door hypotheken. Dit hielp natuurlijk ook om consumptie te bevorderen en daarmee de gevaarlijke achteruitgang van vraag tegen te gaan. De particuliere schuldopbouw is de derde (en tot nog toe laatste) manier waarop de sociale vrede kunstmatig in stand gehouden wordt. De particuliere schuldenlast steeg niet alleen gigantisch in de Verenigde Staten en Groot Brittannië, maar dus ook in de Scandinavische landen.

Er is kortom al 40 jaar lang een telkens uitgestelde crisis van het democratisch kapitalisme. Inflatie, staatsschulden en particuliere schulden zijn de drie op elkaar volgende ingezette methodes geweest voor groei- en welvaartsillusies, waarmee steeds tijdelijk tijd werd gekocht. Het is sociale vrede op krediet geweest. Neoliberale hervormingen bepaalden ook de voorwaarden van alle drie overgangen, ten koste dus van de loonafhankelijke bevolking. Het einde van de inflatie was het begin van de tot de dag van vandaag aanhoudende structurele werkloosheid (en daarmee een gedeeltelijke verklaring voor de zwakte van de vakbonden). Vervolgens leidde het terugdringen van de overheidsschulden in de jaren ‘90 tot bezuinigingen en de privatisering van overheidsdiensten. En met de particuliere schuldopbouw zien we het verlies aan spaargeld, verdere bezuinigingen en een nieuwe generatie die opgroeit met schulden. De hervormingen van de afgelopen veertig jaar komen neer op een definitieve poging om de kapitalistische economie en de markt te bevrijden van de massademocratie die deel uit maakte van het postwar settlement. Het lijkt er nu op dat het kapitalisme het nu zonder vredesformule moet doen van het op krediet gefinancierd consumentisme.

Arbeid en Kapitaal

Misschien komt het doordat Streeck uitgenodigd was om de Adorno-lezingen te geven, waarvan dit boek een uitgebreide versie is, maar Streeck kijkt terug naar de oude crisis-theorieën van de Frankfurt School en hoe die zich verhouden tot de crisis van het democratisch kapitalisme. De fout van de Frankfurt School en andere neomarxisten vooraf en tijdens de crisis in de jaren ‘70 was dat ze Kapitaal geen agency gaven. Hun crisis-theorie hield zich bezig met de vraag of het moderne kapitalisme zich wel maatschappelijk en cultureel kon legitimeren en was dan ook onvoorbereid voor de crisis van de jaren ‘70 en de hoge inflatie. Ze hadden goed door dat hoe breekbaar het systeem was, maar hun aanpak sloot uit dat het misschien wel Kapitaal en niet Arbeid zou zijn die het democratisch kapitalisme zou breken. Ze kenden Kapitaal geen enkele intentionaliteit en strategisch vermogen toe en behandelden het als apparaat in plaats van agent, en als productiemiddel in plaats van klasse.

De oude crisis-theorieën van de Frankfurt School waren theorieën over een legitimatiecrisis van het systeem; of de overheid het democratisch kapitalisme wel kon legitimeren voor de massa. Wat Streeck doet met deze oude legitimatiecrisis is dat hij het omdraait, in plaats van dat de burgers (of ‘loonafhankelijken’) de legitimatie van het systeem ter discussie stellen, is er juist een ‘bijzonder type’ legitimatiecrisis waar de zijde van het Kapitaal begint twijfelen. Het is goed om de Frankfurt School crisis-theorieën te corrigeren en Kapitaal agency en intentionaliteit toe te dienen, maar doe niet alsof ‘winstafhankelijken’ soortgelijk zijn als de ‘loonafhankelijken’, alsof het Kapitaal op dezelfde manier ‘vertrouwen’ moet hebben in het systeem als de massa’s.

‘Economische crises binnen het kapitalisme zijn het gevolg van vertrouwenscrises aan de zijde van het kapitaal [..], minder groei en meer werkloosheid zijn gevolgen van ‘beleggersstakingen’,doordat de mensen die over het kapitaal beschikken en dit zouden kunnen beleggen dat niet doen zolang aan het hun aan vertrouwen ontbreekt’ (Streeck 2015: 52)

Het bovenstaande is daarnaast ook nogal een beperkte en vreemde kijk over hoe crises veroorzaakt worden in het kapitalisme. Even later gaat Streeck verder met:

‘… zowel de groei als de volledige werkgelegenheid zijn afhankelijk van de investeringsbereidheid van de kapitaalbezitters, die dan weer afhangt van hun rendementseisen en winstverwachtingen, en van hun algehele inschatting van de veiligheid en stabiliteit van de kapitalistische economische orde. De afwezigheid van economische crisis duidt op tevredenheid, het optreden ervan juist op ontevredenheid bij het kapitaal.’ (Streeck 2015: 52)

Het is helemaal waar groei in een kapitalistische economie afhankelijk is van investeringen en dit is ook de structurele reden voor overheden om Kapitaal continu te willen behagen. Maar om succesvolle reproductie en verdere accumulatie van Kapitaal nou ‘tevredenheid’ te noemen?

Streeck heeft het over de gapende kloof tussen Arbeid en Kapitaal, vanwege de groeiende verwachtingen van Arbeid moest het naoologse regime van democratisch kapitalisme wel in een crisis komen. Werknemers beschouwden regelmatige loonstijgingen en gestage vooruitgang van hun sociale zekerheid als hun democratisch recht. Op den duur zou het Kapitaal hier wel niet langer aan willen voldoen en voelde ze zich bedreigd door de steeds meer eisende werknemers. Daarnaast zou er onder druk van kiezers misschien wel een transformatie van de particuliere economie in een gereguleerde en geplande semi-publieke economie kunnen komen.

Ik blijf echter zitten met een vraag, waarom precies stopte de hoge en gestaag doorlopende economische groei aan het einde van de jaren ‘60? Het verhaal van Streeck is een descriptieve en feitelijke weergave van wat er gebeurt is, alleen beantwoordt het nog steeds niet -waarom- het gebeurt is. Waarom kon Kapitaal niet langer voldoen aan de stijgende verwachtingen, waarom kon het niet verder groeien zoals in de voorgaande decennia, waarom raakte de mogelijkheid voor het Kapitaal om concessies te doen uitgeput en voelde ze zich gedwongen om het vertrouwen in het democratisch kapitalisme op te geven? Ik kan zien hoe continu stijgende verwachtingen conflicteert met afnemende economische groei, maar dit verklaart nog niet de afnemende economische groei. In de beschrijving van wat er gebeurt is kan ik me vinden, zoals David Harvey ziet Streeck het neoliberalisme eigenlijk ook als een klasse-project van het Kapitaal om zich los te maken van democratische invloed. Maar de verklaring van wat precies de crisis van het kapitalisme in de jaren ‘70 veroorzaakt ontbreekt nog steeds.

Erg welkom is Streeck’s kritiek op de euro-zone en zijn pleidooi voor verzet en emotie. In het laatste hoofdstuk schrijft over hoe de Europese Unie er in feite om het neoliberalisme te consolideren. Deze Europese consolidatiestaat heeft als doel om de economie te depolitiseren en tegelijkertijd de democratische politieke besluitvorming uit te schakelen en is hierin al grotendeels geslaagd. Constructieve oppositie middels de nationale parlementaire kanalen is hiermee onmogelijk gemaakt en daarmee is destructieve oppositie meer dan gerechtvaardigd.

“Als democratisch georganiseerde staatsvolken zich alleen nog verantwoordelijk kunnen gedragen door geen gebruik meer te maken van hun soevereiniteit en als ze generaties lang alleen nog maar garant staan voor hun eigen solvabiliteit jegens hun crediteuren, dan zou het best eens verantwoordelijker kunnen lijken om het ook een keer met onverantwoordelijk gedrag te proberen. Als het alom verstandig wordt gevonden om te voldoen aan de eisen die de ‘markten’ aan de samenleving stellen, en wel op kosten van de meerderheid van de samenleving die aan decennia-lange neoliberale marktepansive juist alleen maar verliezen heeft overgehouden, dan zou het onverstandige inderdaad best eens het enige verstandige kunnen zijn.

[..]

Tenslotte kunnen burgers net zo goed als financiële investteerders in ‘paniek’ raken en ‘irrationeel’ reageren, zolang ze zich maar niet laten aanpraten dat ze ‘verstandiger’ moeten zijn, ook al kunnen zij hun zaak niet bepleiten met bankbiljetten, maar alleen met woorden en misschien met bakstenen.”(Wolfgang Streeck 2015: 224-229)

Gelezen is de Nederlandse vertaling door Leesmagazijn: https://leesmagazijn.wordpress.com/wolfgang-streeck-gekochte-tijd-de-uitgestelde-crisis-van-het-democratisch-kapitalisme/

schilderswijk

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s